OSMANLI’DA SAFEVİLERLE CİHAD EDİLMESİNE DAİR VERİLEN FETVALARIN MEZHEBÎ ÇERÇEVESİ

Abstract

İslam tarihinde, Hz. Peygamber’in vefatını müteakip baş gösteren siyasi ve itikadî
ihtilaflar, Müslümanlar arasında köklü bir ayrışma sürecini tetiklemiştir. Bu
parçalanma; dinin anlaşılma ve uygulanma biçimleri üzerindeki temel belirleyici
unsurlar olarak fıkhi ve itikadî ekollerin doğuşuna zemin hazırlamıştır. Tarihsel
süreçte siyasi iktidarlarla bazen ittifak kuran bazen de onlara muhalif bir duruş
sergileyen bu mezheplerden Şia; Fâtımîler, Büveyhîler ve İlhanlılar kanalıyla
kurumsal bir güç kazanmıştır. Safevî Devleti’nin tarih sahnesine çıkışı ise
özellikle İmamiyye Şiiliği için hem teolojik hem de siyasal açıdan dönüm noktası
olmuştur. Hâkimiyet alanındaki nüfusu baskı yoluyla Şiileştirme politikası güden
Safeviler, Anadolu’ya yönelik müdahaleleri neticesinde Osmanlı Devleti’nin en
ciddi bölgesel rakibi haline gelmiştir. Osmanlı yönetimi, Safevî yayılmacılığını
engellemek amacıyla askerî ve siyasi stratejilerin yanı sıra ilmi bir savunma
mekanizması da geliştirmiştir. Bu kapsamda Safevilere karşı kaleme alınan
reddiyeler, tarihî metinler, şiirler, belgeler ve cihat fetvaları Osmanlı literatüründe
geniş yer bulmuştur. Safevilere yönelik eleştirilerin hukuki zeminini oluşturan
fetvalar, bu mücadelenin en somut yansımasıdır. Çaldıran Savaşı öncesi
verilmeye başlanan ve 16. yüzyıl boyunca ivme kazanan bu hukuki belgeler,
Osmanlı bürokrasisinin ve ulemasının Safevî/Kızılbaş algısını çözümlemek adına
kritik kaynaklardır. Mevcut literatürde söz konusu fetvaları konu edinen
çalışmalar bulunmakla birlikte, bunların büyük çoğunluğu ya tekil metinlere
odaklanmış ya da konuyu bütüncül bir yaklaşımla ele almaktan uzak kalmıştır.
Dolayısıyla bu çalışma, 16. asırda verilen fetvaları; telif edildikleri toplumsal
bağlamı ve mezhepsel referansları göz ardı etmeden analiz etmeyi amaçlamıştır.
Nureddin Sarıgörez Efendi (ö. 928/1522), Kemalpaşazade (ö. 940/1534), Ali bin
Abdülkerim ve Ebussuud Efendi (ö. 982/1574) gibi önde gelen alim ve bürokrat
isimler tarafından verilen bu fetvalar, ağırlıkla Hanefî Fetâvâ literatüründen
çeşitli görüşlere ve yer yer diğer Sünnî fıkıh mezheplerine dayanarak Osmanlı’nın
Safevilere karşı cihadını meşrulaştırmıştır. Bunun yanında Safevilerin inanç ve
fiilleri sebebiyle küfürlerinde şüphe olmadığı, yurtlarının daru’l-harp, onlarla
yapılan savaşın diğer din düşmanlarıyla yapılan savaş gibi olduğu ve
hükümlerinin mürted hükmünde olduğu vurgulanmıştır.

Authors

Ahmet Bedri Yavuz

Keywords

İslam Mezhepleri Tarihi, Osmanlı, Safevî, Ehl-i Sünnet, Şia, Fetva

Publication Information

Publication Date

July 10, 2026

Submission Date

May 31, 2026

Volume

13

Issue

3

Year

2026

Pages

32-40

Language

Turkish

Status

Published

Views

1

Downloads

0

DOI

10.17121/ressjournal.3741

Files